کاشت و داشت و برداشت ازگیل (کنوس)

کاشت و داشت و برداشت ازگیل (کنوس)

گیاه شناسی ازگیل

ازگیل: (نام علمی: Mespilus germanicaسه هزار سال پیش در جنوب دریای خزر در مناطق گیلان و مازندران در ایران کشت می‌شد. ۷۰۰ سال پیش از میلاد به یونان و در ۲۰۰ پ. م به روم رسید. کاشت این میوه از طریق رومی ها در بقیه اروپا گسترش یافت. دارای ترکیباتی نظیر اسید مالیک و اسید سیتریک می باشد در زبان تالشی سر،زر یا فتر، در زبان گیلکی به آن کونوسکُنوس، و در زبان مازندرانی کنس و کندس می‌گویند.

گیاه ازگیل درخت کوچکی است که ارتفاع آن حدود ۶ متر ، شاخه های آن خاردارد، در جوانی خزی و رفته رفته صاف می شود. از مشخصات اختصاصی آن این است که دارای ریشه ای عمودی و پوست خاکستری نقره ای است. برگهای آن بیضی کمی کشیده نوک تیز کناره برگ ها بی دندانه یا چند دندانه دارد و ابعاد آن ۱۳-۱۰ × ۵-۳ سانتی متر تغییر می کند. روی برگ سبز تیره پشت برگ سبز خاکستری گل های آن سفید درشت منفرد بدون پایه و میوه آن گرد و کروی و گاهی گلابی شکل و قهوه ای رنگ است. روی پوست میوه کرک های نمدی مخملی و عدسک های سفید دیده می شود. قطر میوه در گونه های وحشی به ۲٫۵ سانتی متر و در ارقام پرورشی به ۵.۵ سانتی متر یا بیشتر هم می رسد. چوب آن سخت و بی رنگ حنایی روشن است . از چوب آن روستائیان عصا و داس و چوب دستی درست می کنند. چوب دستی پر گره درویشان معمولا از چوب ازگیل تهیه می شود.

جنس ازگیل دو گونه دارد که اولی همان ازگیل معمولی با نام علمی Mespilus germanica است. این گونه بومی جنوب غربی آسیا و احتمالا جنوب شرق اروپا است اما منشاء آن را ایران می دانند. گونه دیگر M.canescens، اخیرا در آمریکای شمالی کشف شده است. 
 گیاه ازگیل به شکل درخت پاکوتاه یا بوته های بلند است و متعلق به خانواده رزها است. 
 برگ ها پیش از خزان شدن به رنگ قرمز درمی آیند. گل های سفید پنج گلبرگی آن در بهار شکوفه می دهند. گل های ازگیل هرمافرودیت هستند یعنی هم دارای اندام های نر و هم اندام های تولید مثلی ماده اند و توسط زنبورها گرده افشانی می شوند. گیاه ازگیل خودبارور است.

شرایط مناسب برای کشت ازگیل:

در حال حاضر ازگیل در همهٔ جنگل‌های شمال ایران از ارسباران تا گلی داغ و چناران از بجنورد ودر همهٔ بلندی‌های کرانه‌های دریا در دامنه جنوبی البرز و مناطق استپی می‌روید. ازگیل در مکانی سایه روشن در جنگل های آفتابگیر رشد می کند و خاک مرطوب، سبک و شنی با خاک برگ یا خاک سنگین رسی و به خوبی زهکشی شده را می پسندد.

عموماً بر روی خاک های عمیق ، مستقر و طالب خاک های عمیق و حاصلخیز است .بهترین رویشگاه های این گونه در ارتفاعات ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ متر از سطح دریا واقع گردیده است ولی در ارتفاعات بالاتر از ۲۰۰۰ متر از سطح دریا گسترش می یابد میوه کروی شکل و قهوه‌ای رنگ درخت ازگیل بسیار سخت و اسیدی است و تا زمانی که خوب رسیده نشود قابل خوردن نیست. گوشت ازگیل پس از رسیدن از رنگ سفید به قهوه‌ای تغییر می‌یابد و کاملاً نرم و شیرین می‌شود و مردم به آن خرمای گیلان نیز می گویند. ازگیل را به صورت خام به عنوان میوه ای لذیذ، مطبوع و تقویت کننده مصرف می کنند. از ازگیل جهت تهیه شربت و کنسرو ازگیل نیز استفاده می‌شود.

۱-پایه:

تکثیرازگیل

پایه های مورد استفاده جهت تولید نهال ازگیل ازگیل وحشی (ازگیل ترش جنگلی)، زالزالک، سرخ ولیک، سیاه ولیک، به وگلابی می باشد.

الف: پایه ازگیل وحشی (ازگیل ترش):

درختچه ای است خاردارکه میوه آن به اندازه فندق واندازه درخت آن نسبت به سایر پایه ها بزرگتروباروری بهتری دارد(شکل۲) ودرخاکهای جلگه ای مرطوب ومیانکوه شمال کشور والبرزکارایی بهتری دارد.همچنین این پایه نسبت به تنش های محیطی عمرطولانی تری نسبت به سایرپایه ها دارد امابذرآن بخاطرضخامت زیادپوست آن به سختی سبزشده وبرای سبزشدن باید سرمای۲زمستان راسپری نماید.

شکل۲


ب:زالزالک:

 سیستم ریشه آن عمیق و سرعت رشدش متوسط است سرما را تحمل می کند ولی گرمای خشک و بیش از حد را نمی پذیرد. در نواحی ساحلی رشد کرده ولی میوه دهی و رنگ پائیزی درخشانی نخواهد داشت.خاک های سبک لومی،شنی غنی با زهکش خوب و زمینه آهکی را ترجیح می دهد. خاک های قلیائی و خشکی را نیز تحمل می کند. زالزالک نیز با پوسته نسبتا ضخیمی که دارد امکان سبزشدن آن در مناطق معتدله سال اول کم بوده ولی در مناطق با زمستان های سرد ایران امکان سبزشدن درسال اول وجود دارد. (شکل۳)

شکل۳

ج:ولیک:

در سراسر اروپا,آفریقای شمالی و آسیا پراکنده و در بریتانیا فراوان است. در ایران در نواحی مختلف البرز, رضاییه, بروجرد, گرگان اراک, کلاردشت, شمال تهران و کرج نواحی جنگل گیلان ، مازندران ، آذربایجان ، باختران و لرستان می روید بسته به رنگ میوه آن «سیاه ولیک» و«سرخ ولیک»نامیده می شود.

سیاه ولیک: 

اقلیم سرد وگرم را به خوبی تحمل می کند آفتاب کامل موجب رشد و متراکم شدن این گیاه می شود به خاک با زهکشی خوب نیاز دارد خاک شنی سبک را که با مقداری مواد آلی تقویت شده باشد ترجیح میدهد و تحمل بهتری به خشکی دارد.(شکل۴)

سرخ ولیک:

گیاهی است که به آسانی رشد می کند و شرایط نامساعد محیطی را به خوبی تحمل می کند.این گیاه خاک لومی ,آهکی و رسی با قابلیت نگهداری رطوبت زیاد را ترجیح می دهد.کاشت این گیاه در خاک مرطوب با موفقیت همراه است اما خشکی را هم به خوبی تحمل می کند. سرخ ولیک گیاه بسیار مقاومی است و دمای زیر ۱۸ درجه سانتی گراد, آلودگی محیط و بادهای شدید را به خوبی تحمل می کند.(شکل۵)                                                                                                                                                                                           تکثیر گیاه ولیک به صورت بذر صورت می گیرد بهترین زمان کاشت آن در هوای سرد پاییزی است. جوانه زنی بذرها بسیار کند است به همین علت آنها را به مدت ۳ماه در دمای ۱۵درجه سانتی گراد نگهداری می کنند و بعد از آن به مدت ۳ماه دیگردر دمای ۴درجه سانتی گراد سرمادهی می کنند با رعایت کردن این مراحل بذرها بعد از گذراندن۲زمستان ( بعداز۱۸ماه) جوانه می زند. البته قلمه های نیمه خشبی آنرا نیز میتوان در پاییز از بوته گرفت و کاشت.

شکل۵                                                                                       شکل ۴

د:گلابی:

در جنس گلابی، حدود ۲۰ گونه مختلف وجود دارد که اکثر آن ها فاقد میوه خوراکی می باشند و تنها برای پایه به کار می روند. گلابی از میوه های دانه دار به شمار می آید. شاخه برخی از ارقام گلابی خاردار بوده، برگ های اره ای و مضرس یا حاشیه صاف دارند درختان گلابی خاکهای شنی رسی و عمیق با تحت الارض نفوذ پذیر برای کشت گلابی مناسب اند در خاک های خشک و آهکی پایه های گلابی وحشی مناسب هسنتد و در خاک های زهکشی شده از پایه های بذری گلابی استفاده گردیده ( شکل۶) سرمای مورد نیاز گلابی برای اغلب ارقام بین ۶۰۰ الی ۱۵۰۰ ساعت حرارت زیر ۷  درجه سانتیگراد می باشد گلابی در زمستان تا دمای ۲۵-  درجه سانتیگراد را تحـمل می کند در ضمن گونه های مختلف گلابی گرمای تابستان را نیز تحمل می کنند نیاز آبی گلابی در حد متوسط است و شرایط نامناسب رطوبت را تحمل می کند. خاکهای سنگین و خاکهایی با PH بالای ۵/۷ و آهکی برای این گیاه مناسب نیستند.

شکل ۶

ی:به:

خاکهای نیمه سنگین رسی و شنی برای کشت درخت بِه مناسب است. خاکهای آهکی موجب عدم جذب آهن و ابتلا به زردی می شود که این حالت در اراضی سنگین و زه دار هم مشاهده می شود. بِه، به شوری خاک و آب مقاومتر از سایر میوه های دانه دار است. بِه تا حدودی به خشکی مقاوم است اما چون پایه به از خود ازگیل ضعیف تر می شود معمولا ازآن کمتر استفاده می شود.

نشاهای این گیاهان را( ازگیل وحشی، زالزالک، ولیک) را بعد از گذراندن ۲سال و سبز شدن آن، در زمستان برای سهولت درانجام پیوند به خزانه دوم که یا به صورت زمینی( کرتهای طولی که فاصله هرردیف ازهم ۴۰تا۵۰سانتی متراست) و یا به صورت گلدانی است انتقال می دهیم و بعد از انتقال آنها را آبیاری میکنیم تا آماده پیوند شوند.

۲-آماده سازی بستر 

نکته: پایه های مناسب جهت تولیدنهال ازگیل شامل  ازگیل وحشی، زالزالک و ولیک، گلابی و به می باشد. که بذر این پایه ها را در کرتها می پاشند بطوری که فاصله هر بذر از هم ۲-۳ سانتی متر باشد بعد از سبز شدن آن نشاها را به خزانه دوم که یا به صورت کرتی که فاصله هر ردیف ازهم ۴۰ تا۵۰سانتی متر و فاصله هرنشا ازهم۱۰سانتی متر می باشد و یا به صورت گلدانی انتقال می دهند. اما در گلابی و به بذرها را می توان از همان اول در کرت های طولی، طوری پاشید که فاصله هر ردیف ازهم۴۰ تا۵۰سانتی متر و فاصله بذرها در هر ردیف ۱۰ سانتی متر باشد تاعمل پیوند به سهولت انجام گیرد( دراین روش نیازی به انتقال به خزانه کرتی دوم نیست) و یا اول در کرت های آماده شده طبق روش بالا، بذرپاشی می کنند و بعد از سبز شدن آن، نشاها را به خزانه دوم به صورت گلدانی انتقال می دهند.  

از اوایل دی ماه بذرهای موردنظر درکرتهای طولی که سطح زیرین آنرا ماسه ۶/۰ به عمق ۱۰سانتی مترجهت زهکشی وجلوگیری از ماندابی،سطح میانی آنراکود دامی پوسیده ،ماسه بادی وخاک هوموسی به نسبت ۱/۳که به اندازه ۱۵تا۲۰سانتی مترترکیب شده وسطح بعدی آن رایعنی همان سطحی که بذر را روی آن می پاشند ازماسه بادی تشکیل شده است می پاشند(بذرهارا بطوری که ازهم ۲تا۳ سانتی متر فاصله داشته باشند می پاشند) . بعد از اتمام بذرپاشی مقدار ۲-۱ سانتی متر ماسه بادی را روی بذرها می ریزند و با آبیاری ملایم جهت چسبیدن بذر به بستر و خروج هوا از حفره ها عملیات بذرپاشی تمام می شود. برای کشت تجاری آن معمولا بذرها را برای مدت کوتاهی در اسید سولفوریک می خوابانند تا پوسته بذر باز شود البته این کار بایستی با دقت زیاد انجام شود و گر نه بذر آسیب می بیند. باغداران خانگی می توانند به جای اسید، بذرها را به مدت ۲۴ ساعت در آب گرم بگذارند و سپس به مدت ۲ تا ۳ ماه در محلی سرد با دمای ۱ تا ۵ درجه سانتی گراد نگه دارند.

  از اوایل دی ماه بذرهای مورد نظر در کرتهای طولی که سطح زیرین آن را ماسه ۶/۰ به عمق ۱۰سانتی مترجهت زهکشی و جلوگیری از ماندابی، سطح میانی آنراکود دامی پوسیده ، ماسه بادی و خاک هوموسی به نسبت ۱/۳که به اندازه ۱۵ تا۲۰سانتی مترترکیب شده و سطح بعدی آن را یعنی همان سطحی که بذر را روی آن می پاشند از ماسه بادی تشکیل شده است می پاشند (بذرها را بطوری که ازهم ۲تا۳سانتی متر فاصله داشته باشند می پاشند). بعد از اتمام بذرپاشی مقدار ۲-۱ سانتی متر ماسه بادی را روی بذرها می ریزند و با آبیاری ملایم جهت چسبیدن بذر به بستر و خروج هوا از حفره ها عملیات بذرپاشی تمام می شود. برای کشت تجاری آن معمولا بذرها را برای مدت کوتاهی در اسید سولفوریک می خوابانند تا پوسته بذر باز شود البته این کار بایستی با دقت زیاد انجام شود و گر نه بذر آسیب می بیند. باغداران خانگی می توانند به جای اسید، بذرها را به مدت ۲۴ ساعت در آب گرم بگذارند و سپس به مدت ۲ تا ۳ ماه در محلی سرد با دمای ۱ تا ۵ درجه سانتی گراد نگه دارند.

شکل۷

۳-پیوند


نوع پیوندی که به طور معمول بر روی پایه ازگیل انجام می شود پیوند شکمی است که در تابستان (شکل۸) و پیوند اسکنه ای در زمستان است.(شکل۹)

در روش پیوند اسکنه ای ممکن است پایه و پیوندک دارای قطر مساوی باشند و یا پیوندک نازکتر باشد . طول پیوندک باید درحدود ۸ سانتیمتر بوده و لااقل سه جوانه داشته باشد و محل قطع پیوندک کنار جوانه باشد. پیوندک در هنگام استراحت گیاه از شاخه یکساله گرفته می شود. روش کار بدین ترتیب است که سر پایه را قطع کرده، در امتداد قطرسطح برش یک شکاف عمودی به طول ۵ سانتیمتر ایجاد می کنند و دو پیوندک را که ته آنها به شکل گوه ای است بریده شده است در دو طرف آن قرار می دهند. به طوری که لایه های زاینده پایه و پیوندک بر روی هم قرار گیرند دراین روش محل پیوندک و نوک آن باید با چسب پیوند پوشانیده شود تا ازنفوذ آفات و بیماری به پایه و پیوندک جلوگیری شود همچنین رطوبت خود را ازدست ندهند.

شکل۸                                                                  شکل۹

احداث باغ

بعدازانتخاب زمین برای احداث باغ گودال هایی با ابعاد۶۰*۵۰ وبافاصله ۴*۴،۴*۵و یا ۵*۵ایجاد میکنند و ریشه های اضافی آن را هرس کرده(هرس ریشه به منظور تحریک سیستم ریشه ای قوی و بهبود سریع نقاط زخمی شده توصیه می شود) و نهال را در گودال قرار میدهند و برای پرکردن گودال ها می توان از مخلوط  ۳/۱خاک هوموسی، ۳/۱ماسه، ۳/۱کود دامی استفاده کرد عمق کاشت نهال باید طوری باشد که از گود افتادن طوقه نهال که باعث خفتگی نهال می شود جلوگیری به عمل آید باید توجه داشت که محل پیوند و پیوندک در داخل خاک قرار نگیرد زیرا که باعث خنثی شدن اثر پایه می گردد و به دنبال آن پیوندک ریشه دارمی گردد. در نقاط  بادخیز بایستی دقت کرد که پیوندک روبه باد باشد تا از شکسته شدن آن جلوگیری به عمل آید.

بعد از کاشت برای هر نهال یک داربند زده و نهال را تا ارتفاع ۸۰ سانتی متری برای تشکیل شاخه های جانبی هرس میکنند بالافاصله بعداز کاشت نهال را آبیاری میکنندچون درخت ازگیل دارای رشد کنندی میباشد برای استفاده بیشتر وبهتر از زمین میتوان فاصله کاشت آن را تا ۲*۲،۲*۵/۲ و ۵/۲*۵/۲ کاهش داد و بعد از ۶ تا ۷ سال یکی در میان قطع کرد(شکل۱۰)

هرس

درخت ازگیل همانند درخت به بوده و خصوصیات مشابه و نسبتا مشترکی با یکدیگر دارند و تقریبا گیاهی کم توقع می باشد. درخت ازگیل را بصورت نیمه پابلند و درپاره ای موارد که شرایط زیستی مناسب باشد بصورت پابلند نیز پرورش می دهند.

معمولا درختان نیمه پابلند و پابلند را می توان بطور آزاد و کروی پرورش برروی پایه های متوسط داد. هرس درختان ازگیل همانند درختان به می باشد و لازم است هرساله پس ازفرم گرفتن و رشد و نمو کافی درخت، شاخه های زائد و یا درهم پیچیده را هرس نمود. ولی بطور کلی از نظر باردهی عملیات اختصاصی روی روی آن صورت نمی گیرد برای ایجاد تعادل بین اندامهای بیرونی و ریشه لازم است برحسب میزان رشد شاخه های چوبی شده که حامل شاخه های بارده نمی باشند و بیشترحالت مصرف کننده دارند، آنها را هرس نماییم. برای اینکه نور و هوا بقدار کافی بداخل تاج درخت برسد، معمولا پاره ای ازشاخه های میانی که بصورت نابجا قرارگرفته است با عمل هرس زمستانه آنها را حذف می کنیم. از آنجائی که درختان ازگیل دارای رشد سالیانه ضعیفی هستند عملیات هرس کمتر و یا اصولا  صورت نمی گیرد. چون در صورت اجرای هرس خسارت فراوانی به میزان محصول وارد خواهد آورد. اما چون پس از چند سال به علت سنگینی شاخه ها و زیادی محصول خطر شکستن شاخه ها وجود دارد بنابراین بایستی هر سه یا چهار سال یک بار شاخه های اضافی، خشک شده و مریض را قطع و حذف نماییم. اصولا قدرت رویشی درختان رابطه مستقیمی با پایه های آن دارد.

رشد نهال های پیوندی

خواص گیاه ازگیل:

ازگیل شامل آب٬ قند ٬اسیدهای آلی (اسید مالیک -اسید سیتریک – اسید تارتاریک)٬ تانن٬ لعاب٬ اسید بوریک است.هسته ی ازگیل به علت داشتن اسید سیانیدریک، عنصری سمی است و باید از خوردن آن اجتناب کرد.ازگیل سرشار از ویتامین‌های «ب» و «ث»است.خواص دارویی ازگیل از روزگاران بسیار دور مورد توجه بوده. بقراط ازگیل را برای مبتلایان به ترشی معده و مدفوع سوزان و عوارض تب نافع می‌پنداشت. درمان آبسه دهان و گلو با جوشاندهی برگ ازگیل -درمان آنژین با جوشانده برگ آن -درمان برفک با برگ آن-درمان سالک با جوشانده برگ -درمان اسهال بچه‌ها با جوشانده برگ -منظم کننده کار روده‌ها -جوشاندهٔ برگ ازگیل ورم گلو و ناراحتی های حلق را از میان می‌برد. بطور سنتی در گیلان از “آب کونوس” برای درمان دهان درد استفاده می شده است. در درمان اسهال ساده-خونریزی داخلی -ورم روده-زخم دهان -تورم مخاط گلو با مضمضه آب برگ درخت ازگیل سودمند است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *